Za zabytkową cerkwią w Holi, na niewielkim wzniesieniu porośniętym starymi drzewami, znajduje się prawosławny cmentarz – jedno z najbardziej malowniczych i najlepiej zachowanych wiejskich miejsc pochówku we wschodniej Polsce. Panująca tu cisza, szum wiekowych lip i dębów oraz atmosfera zadumy sprawiają, że jest to miejsce wyjątkowe. Nekropolia stanowi nie tylko świadectwo dawnych tradycji pogrzebowych, ale także żywą opowieść o wielokulturowym pograniczu, gdzie przez stulecia przenikały się wpływy Polesia, Chełmszczyzny oraz różnych wyznań i narodowości.
Historia cmentarza sięga przełomu XVIII i XIX wieku. Początkowo był to cmentarz unicki (greckokatolicki), związany z miejscową parafią. Po likwidacji diecezji chełmskiej w XIX wieku nekropolia przeszła pod opiekę społeczności prawosławnej. W okresie międzywojennym funkcjonowała przy parafii neounickiej, by po kolejnych burzliwych wydarzeniach historycznych ponownie stać się cmentarzem prawosławnym. Losy tego miejsca doskonale odzwierciedlają skomplikowaną historię regionu oraz zmieniające się granice, wyznania i tożsamość jego mieszkańców.
Najcenniejszym zabytkiem nekropolii jest Kaplica Opieki Matki Bożej – niewielka drewniana cerkiew cmentarna wzniesiona w latach 1846–1847. Powstała z drewna pozyskanego podczas remontu większej świątyni parafialnej, co nadaje jej dodatkową wartość historyczną. Zachowała tradycyjną konstrukcję zrębową, ganek wsparty na czterech drewnianych słupach oraz charakterystyczną cebulastą kopułę zwieńczoną prawosławnym krzyżem. W 1966 roku kaplica została wpisana do rejestru zabytków, a przeprowadzona w 2019 roku kompleksowa renowacja przywróciła jej dawny wygląd i zabezpieczyła ją dla kolejnych pokoleń.
Sam cmentarz zachował autentyczny charakter dawnej nekropolii pogranicza. Wśród wysokich drzew i wijących się alejek spoczywają mieszkańcy Holi oraz okolicznych miejscowości. Można tu zobaczyć liczne kamienne nagrobki z drugiej połowy XIX i początku XX wieku, stare drewniane krzyże oraz tradycyjny układ prawosławnego cmentarza. Szczególną uwagę zwracają zawieszane na krzyżach i ikonach ozdobne ręczniki – element lokalnej tradycji symbolizujący pamięć o zmarłych, modlitwę oraz duchową więź między pokoleniami.
Spacer po tej nekropolii to nie tylko spotkanie z historią, ale również z niezwykłym klimatem miejsca, w którym czas zdaje się płynąć wolniej. Każdy nagrobek i każdy krzyż opowiada własną historię, przypominając o ludziach, którzy przez wieki tworzyli wielokulturową mozaikę tego regionu. To właśnie dzięki swojej autentyczności, ciszy i niepowtarzalnemu charakterowi cmentarz w Holi pozostaje jednym z najcenniejszych świadectw dziedzictwa kulturowego wschodniej Polski oraz miejscem, które warto odwiedzić nie tylko ze względu na zabytki, ale także dla chwili refleksji i kontaktu z historią.
